Nhu cầu chăm sóc sức khoẻ sinh sản không cố định mà thay đổi theo từng giai đoạn của cuộc đời. Biết mình đang ở giai đoạn nào và cần chú ý gì giúp không làm thừa những việc không cần và không bỏ sót những việc quan trọng.
Nguyên tắc chung
- Có các khuyến cáo chung theo tuổi.
- Nhưng lịch cụ thể là của riêng mỗi người.
- Phụ thuộc tiền sử bản thân.
- Phụ thuộc tiền sử gia đình.
- Phụ thuộc các yếu tố nguy cơ.
- Nên xây dựng cùng bác sĩ.
Mục thứ tư là yếu tố hay bị bỏ qua nhất và cũng là yếu tố dễ thu thập nhất chỉ bằng vài câu hỏi trong gia đình.
Giai đoạn tuổi dậy thì và tuổi trẻ
- Hiểu về chu kỳ của mình.
- Đi khám khi đau nhiều hoặc chu kỳ bất thường.
- Tư vấn về tránh thai khi cần.
- Tiêm chủng phòng ngừa đúng thời điểm.
- Không cần khám định kỳ nếu không có vấn đề gì.
Mục thứ hai là điều quan trọng nhất ở giai đoạn này, và nó thường bị bỏ qua vì đau bụng kinh bị coi là chuyện phải chịu.
Giai đoạn sinh sản
- Tầm soát cổ tử cung theo lịch khuyến cáo.
- Tư vấn tránh thai phù hợp từng giai đoạn.
- Khám tiền thai trước khi có kế hoạch mang thai.
- Khám khi có triệu chứng bất thường.
- Đi khám sớm nếu khó có thai.
- Quản lý các bệnh nền.
Mục thứ ba là bước hay bị bỏ qua nhất nhưng có giá trị cao, vì nó cho phép xử lý nhiều việc trước khi có thai thay vì trong thai kỳ.
Giai đoạn sau sinh
- Khám lại theo hẹn.
- Nêu các vấn đề về sàn chậu nếu có.
- Bàn về biện pháp tránh thai.
- Chú ý sức khoẻ tinh thần.
- Quay lại lịch tầm soát bình thường.
Buổi khám sau sinh là cơ hội hay bị lãng phí, vì nhiều người chỉ tới cho có mà không nêu những vấn đề thực sự đang gặp.
Giai đoạn giữa của tuổi trưởng thành
- Duy trì tầm soát cổ tử cung.
- Bắt đầu tầm soát vú theo khuyến cáo.
- Chú ý các thay đổi về chu kỳ.
- Theo dõi huyết áp và các chỉ số chuyển hoá.
- Rà soát tiêm chủng.
Mục thứ tư mở rộng phạm vi quan tâm ra ngoài lĩnh vực phụ khoa, và đó là điều cần thiết ở giai đoạn này.
Giai đoạn chuyển tiếp trước mãn kinh
- Chu kỳ bắt đầu thay đổi.
- Xuất hiện các triệu chứng liên quan.
- Vẫn cần biện pháp tránh thai cho tới khi được xác nhận.
- Chú ý các dấu hiệu cần khám.
- Bàn với bác sĩ về các lựa chọn hỗ trợ.
Mục thứ ba là điều rất hay bị bỏ qua và dẫn tới những lần mang thai ngoài kế hoạch ở giai đoạn này.
Sau mãn kinh
- Vẫn cần khám định kỳ.
- Ra máu sau mãn kinh luôn cần được khám.
- Duy trì các chương trình tầm soát theo khuyến cáo.
- Chú ý sức khoẻ xương.
- Chú ý các vấn đề sàn chậu.
- Theo dõi tim mạch và chuyển hoá.
Mục thứ hai là quy tắc không có ngoại lệ và đáng được ghi nhớ như một điều duy nhất từ giai đoạn này.
Khi có tiền sử gia đình đặc biệt
- Lịch có thể khác với khuyến cáo chung.
- Có thể bắt đầu sớm hơn.
- Có thể dày hơn.
- Có thể cần phương pháp khác.
- Có thể cần tư vấn chuyên sâu.
- Cần được bác sĩ đánh giá.
Việc thu thập thông tin về tiền sử gia đình nên được làm khi còn có thể hỏi được người thân lớn tuổi.
Xây dựng hồ sơ sức khoẻ cá nhân
- Ghi lại các lần khám và kết quả.
- Ghi lại các lần tầm soát và ngày.
- Ghi lại tiêm chủng.
- Ghi lại tiền sử phụ khoa và sản khoa.
- Ghi lại tiền sử gia đình.
- Giữ ở nơi dễ tìm và sao lưu.
Hồ sơ này càng ngày càng có giá trị theo thời gian và là thứ giúp mọi bác sĩ mới nắm được bức tranh trong vài phút.
Đặt nhắc cho các mốc
- Đặt nhắc ngay sau mỗi lần khám.
- Đặt cho cả mốc xa nhiều năm.
- Đặt nhắc trước để kịp đặt lịch.
- Ghi rõ lần tới cần làm gì.
- Đây là cách duy nhất đáng tin với các mốc xa.
Với các chương trình tầm soát cách nhau nhiều năm, trí nhớ hoàn toàn không đáng tin, nên việc đặt nhắc là bắt buộc.
Khi hoàn cảnh thay đổi
- Rà soát lại lịch khi có bệnh mới.
- Khi kế hoạch sinh con thay đổi.
- Khi phát hiện tiền sử gia đình mới.
- Khi chuyển nơi ở hoặc đổi cơ sở khám.
- Mang hồ sơ theo khi chuyển.
Mục thứ tư là lúc dễ mất theo dõi nhất, và việc chủ động chuyển hồ sơ là cách duy nhất để giữ liên tục.
Điều quan trọng nhất
- Có triệu chứng thì đi khám, không chờ lịch.
- Không có triệu chứng thì giữ đúng lịch tầm soát.
- Giữ hồ sơ đầy đủ.
- Cập nhật khi hoàn cảnh thay đổi.
- Xây dựng lịch riêng cùng bác sĩ.
Hai mục đầu gói lại toàn bộ nguyên tắc của cả chuyên mục này, và chúng đủ để tránh phần lớn các sai lầm thường gặp.
Câu hỏi thường gặp
Có lịch chung cho mọi người không?
Có các khuyến cáo chung theo tuổi, nhưng lịch cụ thể của mỗi người phụ thuộc vào tiền sử bản thân, tiền sử gia đình và các yếu tố nguy cơ. Nên xây dựng lịch riêng cùng bác sĩ.
Người trẻ chưa lập gia đình có cần khám phụ khoa không?
Có, khi có triệu chứng hoặc thắc mắc về chu kỳ, tránh thai, hoặc sức khoẻ sinh sản. Việc khám không phụ thuộc vào tình trạng hôn nhân hay việc đã quan hệ hay chưa.
Sau mãn kinh còn cần khám định kỳ không?
Có. Nhiều vấn đề vẫn cần được theo dõi sau mãn kinh, và một số dấu hiệu như ra máu sau mãn kinh luôn cần được khám. Các chương trình tầm soát khác cũng tiếp tục theo khuyến cáo.
Nên chuẩn bị gì để không bỏ sót?
Nên có một hồ sơ sức khoẻ cá nhân ghi lại các lần khám, kết quả tầm soát, tiêm chủng và tiền sử gia đình, cùng với lịch nhắc cho các mốc tiếp theo.