Hai chữ tầm soát được dùng lẫn lộn với khám bệnh trong đời sống hằng ngày, và sự nhầm lẫn đó dẫn tới hai loại sai lầm ngược nhau: người có triệu chứng thì chờ tới lịch tầm soát, còn người khoẻ thì đi làm đủ mọi xét nghiệm không cần thiết.
Hai việc khác nhau
- Tầm soát dành cho người chưa có triệu chứng.
- Khám bệnh là khi đã có triệu chứng.
- Hai việc có mục tiêu khác nhau.
- Không thay thế nhau.
- Có triệu chứng thì đi khám, không chờ lịch tầm soát.
Mục cuối là hệ quả thực tế quan trọng nhất và cũng là sai lầm phổ biến nhất trong nhóm này.
Nguyên lý của tầm soát
- Phát hiện bệnh khi chưa có biểu hiện.
- Ở giai đoạn dễ xử lý hơn.
- Áp dụng cho một nhóm dân số nhất định.
- Theo một lịch được tính toán.
- Bằng một phương pháp phù hợp cho số đông.
Mục thứ ba giải thích vì sao khuyến cáo tầm soát khác nhau theo tuổi và theo các yếu tố nguy cơ.
Tầm soát không phải chẩn đoán
- Nhằm xác định ai cần khảo sát thêm.
- Không đưa ra chẩn đoán.
- Kết quả bất thường dẫn tới bước tiếp theo.
- Phần lớn kết quả bất thường không phải bệnh.
- Hiểu điều này giúp không hoảng.
Mục thứ tư là thông tin quan trọng nhất về mặt tâm lý và cũng ít được truyền đạt nhất khi trả kết quả.
Về kết quả dương tính giả
- Là kết quả bất thường ở người không có bệnh.
- Xảy ra với mọi phương pháp tầm soát.
- Dẫn tới lo lắng và khảo sát thêm.
- Là cái giá đã biết của tầm soát.
- Được cân nhắc khi đưa ra khuyến cáo.
Mục cuối giải thích vì sao không phải mọi xét nghiệm đều được khuyến cáo làm cho mọi người: lợi ích phải lớn hơn cái giá này.
Về kết quả âm tính giả
- Là kết quả bình thường ở người có bệnh.
- Cũng xảy ra với mọi phương pháp.
- Là lý do tầm soát cần lặp lại theo lịch.
- Cũng là lý do triệu chứng mới vẫn phải đi khám.
- Không có phương pháp nào hoàn hảo.
Mục thứ tư là hệ quả thực tế cần nhớ: một lần tầm soát bình thường cách đây vài tháng không làm một triệu chứng mới trở nên vô hại.
Vì sao có lịch cố định
- Khoảng cách được tính theo tốc độ tiến triển của bệnh.
- Làm quá dày không tăng lợi ích.
- Nhưng tăng số kết quả dương tính giả.
- Và tăng các khảo sát không cần thiết.
- Lịch được xây dựng trên bằng chứng.
Quan niệm càng làm nhiều càng tốt không đúng với tầm soát, và điều đó đi ngược lại trực giác của nhiều người.
Tầm soát cho nhóm nguy cơ cao hơn
- Một số người cần lịch khác với khuyến cáo chung.
- Do tiền sử gia đình.
- Do tiền sử bản thân.
- Do các yếu tố nguy cơ đặc biệt.
- Cần được bác sĩ đánh giá.
Đây là lý do nên trao đổi về tiền sử gia đình với bác sĩ thay vì chỉ theo lịch chung.
Những gì tầm soát không làm được
- Không loại trừ tuyệt đối.
- Không thay thế việc đi khám khi có triệu chứng.
- Không phát hiện được mọi loại bệnh.
- Không thay thế lối sống lành mạnh.
- Không cho phép bỏ qua các dấu hiệu bất thường.
Mục cuối là rủi ro thật của việc hiểu sai: cảm giác an tâm sau tầm soát có thể làm người ta bỏ qua một dấu hiệu mới.
Các gói tầm soát tự đặt
- Có nhiều gói được quảng cáo rộng rãi.
- Không phải xét nghiệm nào cũng có lợi ích chứng minh được.
- Kết quả cần được diễn giải bởi bác sĩ.
- Một chỉ số bất thường đơn lẻ thường không có nghĩa.
- Nên bàn với bác sĩ trước khi làm.
Rất nhiều lo lắng bắt nguồn từ một chỉ số lệch nhẹ trong một gói tự đặt, và phần lớn trong số đó không có ý nghĩa bệnh lý.
Chuẩn bị khi đi tầm soát
- Hỏi trước có cần chuẩn bị gì không.
- Một số cần làm vào thời điểm nhất định.
- Mang kết quả các lần trước.
- Biết tiền sử gia đình.
- Hỏi khi nào có kết quả và nhận bằng cách nào.
Mục thứ ba quan trọng với các phương pháp có so sánh theo thời gian, vì việc đối chiếu làm tăng độ chính xác.
Khi nhận kết quả
- Đọc kỹ phần kết luận.
- Hỏi bác sĩ nếu có điểm chưa rõ.
- Hỏi bước tiếp theo nếu có bất thường.
- Hỏi khi nào tầm soát lại.
- Lưu vào hồ sơ.
Việc lưu kết quả theo thứ tự thời gian tạo ra một chuỗi có giá trị so sánh trong nhiều năm.
Duy trì lịch tầm soát
- Đặt nhắc cho lần tiếp theo.
- Giữ lịch kể cả khi thấy khoẻ.
- Cập nhật khi khuyến cáo thay đổi.
- Bàn lại với bác sĩ khi tiền sử thay đổi.
- Tầm soát chỉ có giá trị khi được lặp lại.
Mục cuối là điểm mấu chốt: một lần tầm soát đơn lẻ có giá trị hạn chế, còn một chuỗi đều đặn mới là thứ tạo ra lợi ích.
Câu hỏi thường gặp
Tầm soát khác khám bệnh thế nào?
Tầm soát dành cho người chưa có triệu chứng, nhằm phát hiện sớm khi bệnh còn chưa biểu hiện. Khám bệnh là khi đã có triệu chứng cần được tìm nguyên nhân. Hai việc này không thay thế nhau.
Kết quả tầm soát bình thường thì có yên tâm hoàn toàn không?
Nó làm giảm đáng kể khả năng có bệnh ở thời điểm đó nhưng không loại trừ tuyệt đối. Quan trọng hơn, nó không áp dụng cho một triệu chứng mới xuất hiện sau đó, và triệu chứng mới thì phải đi khám.
Kết quả bất thường có nghĩa là mắc bệnh không?
Không. Tầm soát nhằm xác định ai cần được khảo sát thêm, chứ không đưa ra chẩn đoán. Phần lớn kết quả bất thường trong tầm soát hoá ra không phải bệnh sau khi được khảo sát kỹ.
Vì sao tầm soát có lịch cố định thay vì làm càng nhiều càng tốt?
Vì khoảng cách giữa các lần được tính toán dựa trên tốc độ tiến triển của bệnh, và làm quá dày không tăng lợi ích mà lại tăng số kết quả dương tính giả cùng các khảo sát không cần thiết.