Tuổi dậy thì là giai đoạn mà cơ thể thay đổi nhanh hơn bất cứ lúc nào sau khi sinh. Hiểu trình tự của những thay đổi đó giúp cả bạn trẻ lẫn cha mẹ biết cái gì là bình thường và cái gì đáng hỏi bác sĩ.
Trình tự các thay đổi
- Phát triển tuyến vú thường là dấu hiệu đầu tiên.
- Mọc lông vùng kín và nách.
- Giai đoạn tăng chiều cao nhanh.
- Thay đổi về vóc dáng và phân bố mỡ.
- Kỳ kinh đầu tiên.
- Chu kỳ ổn định dần trong vài năm sau đó.
Trình tự này khá ổn định giữa các bạn, dù thời điểm bắt đầu và tốc độ diễn ra rất khác nhau.
Khoảng thời gian bình thường
- Thời điểm bắt đầu có khoảng dao động rộng.
- Toàn bộ quá trình kéo dài vài năm.
- Chịu ảnh hưởng của di truyền.
- Hỏi mẹ và chị em về thời điểm của họ.
- Sự khác biệt giữa các bạn cùng lớp là bình thường.
Mục thứ tư cho một dự đoán khá tốt, vì thời điểm dậy thì trong gia đình thường tương tự nhau.
Về giai đoạn tăng chiều cao
- Thường xảy ra trước kỳ kinh đầu tiên.
- Là giai đoạn cao nhanh nhất.
- Sau kỳ kinh đầu vẫn còn tăng thêm một khoảng.
- Nhưng tốc độ chậm lại.
- Dinh dưỡng và giấc ngủ có vai trò trong giai đoạn này.
Mục thứ ba trả lời một trong những câu hỏi thường gặp nhất ở lứa tuổi này, và câu trả lời thường làm các bạn yên tâm hơn.
Những thay đổi khác thường gặp
- Da nhờn hơn và có mụn.
- Thay đổi về mùi cơ thể.
- Tăng tiết mồ hôi.
- Xuất hiện dịch tiết trước khi có kinh.
- Thay đổi tâm trạng.
- Ngủ nhiều hơn và khó dậy sớm.
Mục thứ tư làm nhiều bạn lo lắng vì tưởng là bất thường, trong khi nó thường xuất hiện trước kỳ kinh đầu tiên một thời gian.
Về sự khác biệt giữa các bạn
- Có bạn phát triển sớm hơn nhiều.
- Có bạn muộn hơn.
- Cả hai đều có thể bình thường.
- Việc so sánh gây áp lực không cần thiết.
- Mỗi người có nhịp riêng.
Sự so sánh ở lứa tuổi này là nguồn lo lắng lớn, và việc được giải thích rõ giúp giảm đáng kể áp lực đó.
Khi nào nên đưa con đi khám
- Khi dấu hiệu dậy thì xuất hiện rất sớm.
- Khi chưa có dấu hiệu nào ở tuổi muộn hơn khoảng thông thường.
- Khi chiều cao không tăng như mong đợi.
- Khi đã có dấu hiệu dậy thì nhưng lâu không có kinh.
- Khi có bất thường rõ rệt về phát triển.
- Khi con có lo lắng cần được giải đáp.
Mục cuối là lý do hoàn toàn chính đáng, và một buổi khám để được giải thích cũng có giá trị như một buổi khám để tìm bệnh.
Theo dõi chiều cao và cân nặng
- Đo định kỳ và ghi lại.
- Theo dõi xu hướng chứ không từng lần.
- So với biểu đồ tăng trưởng theo tuổi.
- Báo bác sĩ nếu xu hướng thay đổi rõ.
- Mang số liệu khi đi khám.
Mục thứ hai quan trọng vì một lần đo đơn lẻ ít có ý nghĩa, còn một chuỗi theo thời gian thì cho biết nhiều.
Vai trò của giấc ngủ
- Nhu cầu ngủ tăng ở tuổi dậy thì.
- Nhịp sinh học thay đổi theo hướng ngủ muộn hơn.
- Điều này là sinh lý chứ không phải lười.
- Thiếu ngủ ảnh hưởng tới học tập và tâm trạng.
- Giữ giờ ngủ ổn định trong khả năng.
Mục thứ ba là điều đáng được cha mẹ biết, vì nó giải thích một mâu thuẫn rất phổ biến trong nhiều gia đình.
Dinh dưỡng trong giai đoạn này
- Nhu cầu năng lượng và dưỡng chất tăng.
- Cần đủ đạm, canxi và sắt.
- Nhu cầu sắt tăng sau khi có kinh.
- Ăn đủ bữa, không bỏ bữa sáng.
- Tránh các chế độ ăn kiêng cực đoan.
Mục cuối là vấn đề thật ở lứa tuổi này và cần được để ý, vì áp lực về hình thể xuất hiện rất sớm.
Những câu hỏi thường gặp của các bạn
- Mình có bình thường không.
- Sao mình khác các bạn.
- Khi nào thì có kinh.
- Còn cao thêm được không.
- Làm gì với mụn.
- Đây là những câu hỏi hợp lý.
Việc trả lời thẳng thắn những câu hỏi này quan trọng hơn nhiều so với việc né tránh, vì nếu không được trả lời thì các bạn sẽ đi tìm ở nơi khác.
Vai trò của cha mẹ
- Chuẩn bị trước khi các thay đổi xảy ra.
- Giải thích rằng đây là quá trình bình thường.
- Không biến nó thành chủ đề cấm kỵ.
- Sẵn sàng trả lời câu hỏi.
- Đưa đi khám khi cần.
Mục đầu tiên tạo khác biệt lớn: một bạn được chuẩn bị trước sẽ không hoảng khi thay đổi bắt đầu.
Điều quan trọng nhất
- Khoảng bình thường rất rộng.
- Trình tự ổn định hơn thời điểm.
- So sánh với bạn bè không hữu ích.
- Có thắc mắc thì hỏi bác sĩ.
- Đây là giai đoạn cần được đồng hành chứ không chỉ theo dõi.
Mục cuối gói lại tinh thần của cả chuyên mục này: phần khó nhất của tuổi dậy thì thường không nằm ở cơ thể.
Câu hỏi thường gặp
Các thay đổi của tuổi dậy thì diễn ra theo trình tự nào?
Thường bắt đầu bằng phát triển tuyến vú, sau đó là mọc lông vùng kín và nách, giai đoạn tăng chiều cao nhanh, rồi tới kỳ kinh đầu tiên. Trình tự khá ổn định dù thời điểm bắt đầu khác nhau.
Vì sao các bạn cùng tuổi lại phát triển khác nhau nhiều tới vậy?
Vì thời điểm bắt đầu dậy thì có khoảng dao động rộng và chịu ảnh hưởng của di truyền cùng nhiều yếu tố khác. Sự khác biệt giữa các bạn cùng lớp là hoàn toàn bình thường.
Khi nào nên đưa con đi khám?
Khi các dấu hiệu dậy thì xuất hiện quá sớm so với khoảng thông thường, khi chưa có dấu hiệu nào ở tuổi muộn hơn khoảng đó, khi chiều cao không tăng như mong đợi, hoặc khi con có lo lắng cần được giải đáp.
Sau khi có kinh thì còn cao thêm được không?
Giai đoạn tăng chiều cao nhanh thường xảy ra trước kỳ kinh đầu tiên, và sau đó tốc độ chậm lại nhưng vẫn còn tăng thêm một khoảng. Đây là câu hỏi rất thường gặp ở lứa tuổi này.